PRIMAVERA P6'DA RESOURCE LOADING VE LEVELLING

Konya'da bir konut sitesinde planlamacı Cuma akşamı raporu kapatıyor: süre disiplini iyi, kritik yol stabil. Pazartesi sabah sahaya iniyor — iki blok arasında kalfa kavgası. Aynı sıvacı ekibi iki ayrı blokta planlanmış, ikisinde de "bugün başlıyor" denmiş. Süre planı kâğıt üzerinde tutarlı, ama bir ekibin iki yerde birden olamayacağı gerçeği plana yansımamış. Bu, kaynak yüklemesi yapılmadan kapatılmış bir programın en sık görülen yan etkisidir.

Primavera P6, Oracle'ın inşaat ve EPC projeleri için tasarlanmış kurumsal planlama yazılımı; ürün ailesinin teknik belgelerinde kaynak modeli en çok başvurulan başlıklardan biridir. Bu yazı, sahada işleyen sıralamayla ilerliyor: kaynak havuzunu tanımlamak, aktiviteye atamak, histogramı okumak, çakışmayı levelling ile çözmek ve Türk şantiye gerçeğine (taşeron tahsisi, mevsimsel ekip, makine parkı) uyarlamak.

KAYNAK HAVUZU NASIL KURULUR?

P6'da her kaynak Enterprise > Resources ağacında tutulur. Bu ağaç projeden bağımsızdır; bir kez tanımlanan kaynak (örn. paletli ekskavatör, kalıpçı ekibi, hazır beton C30/37) tüm projelerde aynı kayda atanır. Bu sayede aynı vincin üç projede paralel çalışıp çalışmadığı tek noktadan görülür.

Üç ana kaynak tipi vardır ve sahadaki karşılıkları nettir:

• Labor (işçilik): kalıpçı, demirci, sıvacı, boyacı, elektrikçi, vasıfsız işçi — birim genelde saat/gün
• Nonlabor (ekipman): tower vinç, beton pompası, paletli ekskavatör, finiş işleri için lastik tekerli yükleyici, jeneratör — birim saat/gün
• Material (malzeme): hazır beton (m³), nervürlü demir (ton), tuğla (adet), şap (m²) — birim iş kalemine göre

Bir taşeron firmayı kaynak olarak tanımlamak yaygın bir kısayoldur ama tehlikelidir. "Mehmet Usta Ekibi" diye bir kaynak açmak yerine, "kalıpçı ekibi" tipinde kaynak tanımlayıp Max Units/Time alanına ekibin günlük kapasitesini yazmak doğru yaklaşımdır. Ekip değişirse plan bozulmaz, kapasite değeri güncellenir.

MAX UNITS VE DEFAULT UNITS HANGİSİ NE İŞE YARAR?

Yeni kaynak tanımlanırken P6 iki ayrı değer ister; karıştırılırsa levelling yanlış çıkar.

• Max Units/Time: kaynağın günlük tavanı. 12 kişilik kalıpçı ekibi 8 saat/gün çalışıyorsa Max Units/Time = 96 saat/gün. Levelling bu tavanı aşan atamayı "over-allocation" olarak işaretler.
• Default Units/Time: kaynak bir aktiviteye atandığında otomatik gelen miktar. Genelde tek bir ekip için 8 saat/gün, tek vinç için 8 saat/gün yazılır; her atamada elle düzeltmemek için kullanılır.

Max Units/Time tek değer olmak zorunda değildir; Effective Date tablosuyla tarih bazlı kademelendirilir. Türkiye'de bu özellik mevsimsel istihdam için kritik — bir altyapı projesinde Mart-Kasım arasında 60 kişilik fore kazık ekibi, Aralık-Şubat arasında 25 kişiye iner. Effective Date tablosu bu dalgayı plana yansıtır; aksi halde Ocak ortasında 60 kişilik atama görür, programa güvenirsiniz, sahada 25 kişi vardır.

Birim maliyet (Price/Unit) aynı tabloya yazılır. Yevmiye TL bazında girilir; AGİ ve SGK işveren payı dahil edilmiş net günlük maliyet olmalıdır. Asgari ücret yıl başında değiştiği için Effective Date kademelendirmesi burada da iş görür: 1 Ocak'ta yeni satır açılıp güncel yevmiye yazılır, eski satır tarih kilitli kalır. Geçmiş hakediş raporları bozulmaz.

AKTİVİTEYE ATAMA — BUDGETED UNITS, DURATION TYPE

Kaynak havuzu hazırsa atama Activity > Resources sekmesinden yapılır. Yeni atamada üç değer girilir:

1. Budgeted Units: aktivite için planlanan toplam iş (örn. 480 adam-saat = 60 ekip-günü × 8 saat)
2. Budgeted Units/Time: günlük iş hızı (8 saat/gün ekip için 8h/d)
3. Budgeted Cost: Price/Unit × Budgeted Units, P6 otomatik hesaplar

Asıl mesele Duration Type seçimidir; bu alan aktivitenin kaynak değişikliğine nasıl tepki vereceğini belirler:

• Fixed Duration & Units: Süre ve toplam iş sabit. Ek kaynak eklersen her birinin payı düşer. Sabit teslim tarihli işlerde (örn. asfalt serme — kontrol günü belli) bu seçilir.
• Fixed Duration & Units/Time: Süre sabit, birim hız sabit. Ek kaynak toplam iş miktarını artırır. Sürekli üretim hatlarında nadir kullanılır.
• Fixed Units: Toplam iş sabit. Ek kaynak süreyi kısaltır. Adam-saat üzerinden teklif verilen iç imalatlarda yaygın.
• Fixed Units/Time: Birim hız sabit. Ek kaynak yine süreyi kısaltır. Standart işçilik atamalarında varsayılan.

Saha pratiğinde betonarme aktiviteleri için Fixed Duration & Units, ince yapı ve mekanik için Fixed Units/Time tercih edilir. Yanlış seçim, ek kaynak atayınca programın beklenmedik şekilde uzaması veya kısalmasıyla ortaya çıkar.

RESOURCE HISTOGRAM AŞIRI YÜKLENMEYİ NASIL GÖSTERİR?

Atamalar bitince Resource Usage Profile açılır. Histogram her gün için toplam atamayı çubuk olarak gösterir; kaynağın Max Units/Time değeri yatay kırmızı limit çizgisi olarak çizilir. Limit aşılan günler "over-allocation" durumudur.

Tipik çakışma sebepleri:

• Aynı taşeron ekibi paralel bloklarda planlanmış
• Tek tower vinç üç blok arasında bölünüyor ama günlük 24 saat çalıştığı varsayılmış
• Mart ayında ek vasıfsız işçi atanmış ama Max Units/Time mevsim tablosunda güncellenmemiş
• Material kaynak (hazır beton) günlük tedarik kapasitesinin üstünde toplam istemiş — 200 m³/gün şantiye kapasitesi, plan 380 m³ döküm istiyor

Histogramda kümülatif eğri (S-curve) açılırsa kaynak yüklemesinin proje ömrü boyunca dağılımı görülür. Sağlıklı bir konut projesinde işçilik eğrisi S şeklindedir; ortalarda en yüksek günlük yük, başta ve sonda düşük. Eğri ortada bir tepe yapıp sonra plato çiziyorsa ince yapı işlerinin pik dönemine girilmiştir.

LEVELLING ÇAKIŞMAYI NASIL ÇÖZER?

Resource Levelling, P6'nın over-allocation'ı float içinde aktiviteleri kaydırarak çözmeye çalıştığı algoritmadır. Tools > Level Resources menüsünden tetiklenir; otomatik değildir, manuel çalıştırılır. Açılan diyalogda kritik üç ayar vardır.

Level resources only within activity Total Float: Bu seçenek işaretliyse P6 aktiviteleri sadece sahip oldukları float kadar geciktirir; proje bitiş tarihi sabit kalır. İşaretli değilse kaynak çakışmasını çözmek için bitişi geciktirebilir. Sözleşme süresi sabit projelerde her zaman işaretli olmalı, çakışma kalırsa çözüm ek kaynak ya da metod değişikliğiyle aranır.

Consider assignments in other projects with priority equal or higher than: P6'nın kurumsal kaynak havuzu özelliği burada devreye girer. Eşik değer (örn. 10) belirtilirse o öncelik ve üstündeki diğer açık projelerdeki atamalar da hesaba katılır. Aynı paletli ekskavatörün hem altyapı projesinde hem peyzajda kullanıldığı durumda bu seçenek olmadan plan saha gerçeğinden kopar.

Leveling Priorities: İki aktivite eş zamanlı kaynak istiyorsa hangisi öne geçer? P6 önceliği şu sırayla okur: önce belirlenen sıralama alanları (Project Leveling Priority 1-100, Activity Leveling Priority 1 Top–5 Lowest, Total Float, Early Start vb.), eşitlik halinde Activity ID. Türk şantiyesinde pratik kural: kritik yoldaki aktivitelere Activity Leveling Priority = 1 Top, ince yapı ve geri planda kalan işlere 4-5 verin. Levelling kritik yolu otomatik kayırır.

Levelling sonrası log dosyası açılır; hangi aktivitenin kaç gün geciktirildiği, hangisinde çakışma çözülemediği listelenir. Çözülemeyen satırlar üç şeyden birini ister: ek kaynak, metod değişikliği veya bitiş tarihinin yeniden müzakeresi.

TÜRK ŞANTİYESİ — TAŞERON TAHSİSİ VE MAKİNE PARKI

Klasik P6 dokümantasyonu işçiliği tek tip ele alır. Türkiye'de inşaat firması iç ekiple az iş yapar; betonarme, sıva, mekanik, elektrik genelde ayrı taşeronlardan alınır. P6 modeline bu yapıyı oturtmanın iki yolu vardır.

Yöntem 1 — taşeron başına kaynak grubu: Her taşeron firma kendi Resource Code'u alır (örn. TAS-BETONARME-01, TAS-SIVA-02). Altında işçi tipi (kalfa, vasıfsız, formen) ayrı kaynaklar olur. Avantaj: hangi taşeronun hangi blokta çalıştığı izlenebilir, hakediş eşleştirmesi kolaylaşır. Dezavantaj: taşeron değişirse kaynak yapısı yeniden kurulur.

Yöntem 2 — fonksiyonel kaynak + role: Kaynak "kalıpçı ekibi" gibi genel tutulur; taşeron bilgisi Role veya Activity Code olarak eklenir. Daha esnek, taşeron değişiminden etkilenmez. Büyük EPC projelerinde tercih edilir.

Makine parkı tarafında benzer ayrım gerekir. Türk müteahhitliğinde paletli ekskavatör genelde firmaya ait, finiş işleri (asfalt finişeri, silindir, küçük yükleyici) kiralık olur. Kiralık makine için "Resource Calendar" kira sözleşmesinin başlangıç-bitiş aralığına ayarlanır. Bu sayede levelling kira süresi dışında atama önerirse log uyarı verir; sözleşme uzatma kararı önceden gündeme gelir.

Mevsimsel istihdam dalgalarını plana yansıtmak için Max Units/Time'ın Effective Date tablosu en sık başvurulan yapı taşıdır. Karadeniz'de yol projesi planlayan bir firma Kasım sonu - Mart başı arası ekip kapasitesini %40'a düşürür; tablosuz plan kış aylarında pratik olmayan üretim hızları gösterir, gerçek üretimle karşılaştırıldığında her hafta "sapma" alarmı verir. Detaylı kaynak modelleme, hakediş entegrasyonu ve EVM kurulumunu uygulamalı işleyen kapsamlı bir Primavera planlama eğitimi bu yazıdaki konuları saha senaryolarıyla bağlar.

LEVELLING SONRASI HAFTALIK DİSİPLİN

Levelling bir kez çalıştırılıp bırakılmaz; haftalık güncellemenin standart parçasıdır. Pratikte işleyen sıra şudur: Pazartesi saha mühendisleri ilerleme formlarını teslim eder, planlamacı Actual Start, % Complete, Remaining Duration alanlarını P6'ya işler. Salı F9 ile yeniden zamanlama yapılır, kritik yol güncel hâle gelir. Çarşamba histogram açılır, yeni çakışmalar görülürse Levelling çalıştırılır. Perşembe taşeron firmalara 4 haftalık look-ahead planı dağıtılır; her taşeron kendi kaynak gereksinim profilini görür.

İki şey atlanırsa baseline anlamsızlaşır. Birincisi Data Date disiplini: her hafta DD ileri çekilir, ilerleme dürüst girilir; geri tarihli müdahale kaynak yüklemesini bozar. İkincisi Max Units/Time güncellemesi: mevsim değişimi, taşeron ekibi azalması, makine arızası gibi olaylar derhal kaynak tablosuna yansıtılır. Aksi halde plan teorik olarak temiz görünür ama saha ile aynı dünyada yaşamaz.