ARCGIS PRO'DA TOPOLOJİ KURALLARIYLA VERİ KALİTESİ SAĞLAMAK

Bir ilçe belediyesinin imar müdürlüğüne yeni gelen 8.400 parsellik halihazır güncellemesi açıldığında, harita ekrana sığdığı ölçekte kusursuz görünüyordu. Sahaya çıkan ekip, taşınmaz değerleme talebi için bir parselin sınırını ölçtüğünde komşu parselle 4 santimetrelik bir çakışma olduğunu fark etti. Tek başına önemsiz görünen bu fark, 8.400 parselin yaklaşık yüzde dördünde tekrarlıyordu; rakam, dosyanın imar planına aktarılması için kabul edilemezdi.

Topoloji, GIS verisinin geometri kurallarına uyup uymadığını denetleyen ayrı bir katmandır. Bir parsel komşusuna binmesin, yol sokakla noktasal değil köşesel kesişsin, vana mutlaka bir boru üstünde otursun gibi sözel ifadeler ArcGIS Pro'da geodatabase'e yazılı kurallara dönüşür; ardından tek tuşla on binlerce geometri denetlenir. Bu yazıda hangi kuralların hangi senaryoya uyduğunu, validate akışını, cluster tolerance seçimini, error inspector ile hata düzeltmeyi ve istisna yönetimini bir parsel projesi üzerinden ele alıyoruz. Konuyu sıralı bir programla çalışmak isteyenler için ArcGIS Pro eğitimi sayfası modülleri tek tek listeler.

TOPOLOJİ NEREDE KURULUR?

ArcGIS Pro'da kalıcı topoloji yalnızca file geodatabase içinde, bir feature dataset altında oluşturulur. Shapefile üzerinde "Map Topology" denilen geçici denetim mevcuttur ama bu yalnızca düzenleme sırasında ortak kenar yakalamak gibi anlık ihtiyaçları karşılar; kural denetimi yapmaz. Türkiye'de Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü'nün TAKBİS entegrasyonlu kadastro projelerinde, hatta belediyelerin halihazır güncellemelerinde shapefile zincirine güvenmek kalıcı kayıt için yetmez; üretim sürecinde mutlaka geodatabase tabanlı bir akış kurulur.

Çalışma sırası genelde şudur: Catalog panelinde ilgili .gdb klasörüne sağ tıklayıp New > Feature Dataset komutu seçilir. Açılan pencerede koordinat sistemi belirlenir ve bu seçim dataset içine atılacak tüm katmanlar için zorunlu hale gelir. Türk projelerinde TM30, TM33 veya TM36 dilimleri yaygındır; KGM'nin standart kabul ettiği ITRF96 datumu üzerine projeksiyon eklenir. Dataset oluşturulduktan sonra mevcut shapefile veya feature class'lar bu kabuğun içine Import edilir, ardından New > Topology adımıyla kurallar tanımlanır.

CLUSTER TOLERANCE NASIL SEÇİLİR?

Topoloji kurulurken sorulan ilk sayısal parametre cluster tolerance'tır; iki vertex'in aynı kabul edileceği minimum mesafedir. Esri varsayılan olarak koordinat çözünürlüğünün on katı bir değer önerir, fakat üretim sırasında bu değeri bilinçli seçmek hayati önemdedir. Çok büyük seçilirse gerçek geometriler kayar, parsel köşeleri istemediğiniz yerlere snap olur. Çok küçük seçilirse mikroskobik dijitize hataları binlerce kayıt olarak rapor edilir.

Cluster tolerance bir kez doğru seçildiyse, topoloji yaşadığı sürece değiştirilmemesi tavsiye edilir. Esri belgelerinin not düştüğü gibi tolerance değişirse "tüm topoloji kirli (dirty) olarak işaretlenir ve bir sonraki validate sırasında baştan denetlenir"; halihazır düzeltilmiş geometriler yeniden hesaplanır ve mevcut düzeltmeler kayabilir. Bu nedenle değer projeye başlarken belirlenir ve metadata içinde sabitlenir.

RANK MANTIĞI

Topoloji denetimi sırasında bir noktanın komşusuna kayması gerektiğinde, hangisinin sabit kalacağını rank belirler. Rank 1 olan katmanın vertex'leri sabittir; daha düşük öncelikli (rank 2, 3 vb.) katmanlar onun noktalarına snap olur. Türk kadastro projelerinde standart yerleşim parsel rank 1, bina rank 2, halihazır detay rank 3 şeklindedir. KGM altyapı projelerinde otoyol ekseni rank 1, kenar şeritleri ve aplikasyon noktaları rank 2 olarak ayarlanır. Belediye su şebekesi projelerinde bin rank 1 (referans), boru rank 2, vana ve sayaç rank 3 dizimi yaygındır.

Rank ataması yapılırken pratik test şudur: hangi katman "kâğıt üstünde resmi referans" niteliği taşıyor? Tapuda parsel resmi referanstır, bina onun üstüne kurulur; o halde parsel rank 1 olur.

HANGİ KURAL HANGİ HATAYI YAKALAR?

ArcGIS Pro otuzdan fazla topoloji kuralı sunar fakat saha projelerinde tekrar tekrar kullanılan belirli bir alt küme vardır. Bunların büyük çoğunluğu poligon-poligon ilişkilerini düzenler.

• Must Not Overlap: Aynı feature class içindeki poligonlar birbirine binmesin. Parsel-parsel veya mahalle-mahalle çakışmasını bulur. Düzeltme seçenekleri: Subtract (çakışan parçayı sil), Merge (iki poligonu birleştir), Create Feature (çakışmadan yeni poligon türet).
• Must Not Have Gaps: Komşu poligonlar arasında "sliver" denen ince boşluklar kalmasın. Belediye mahalle sınırlarında veya orman parsel haritalarında sıkça kullanılır. Düzeltme: Create Feature ile boşluğu yeni poligona dönüştür veya komşuyla Merge et.
• Must Be Covered By Feature Class Of: Bir poligonun başka bir katman tarafından kapsanması zorunlu. Mahalle-ilçe ilişkisi tipik örnek.
• Must Be Covered By: Bina parsel poligonunun içinde kalsın. İmar çekme mesafesi denetiminde yapısal destek sağlar.
• Must Not Have Dangles: Çizgi geometrisinin ucu boşta kalmasın. KGM yol ağında veya su şebekesinde kopuk hat tespiti için kullanılır.
• Must Not Self-Intersect: Çizgi kendi üzerinde kesişmesin. Karmaşık irrigasyon kanalı dijitize edilirken ortaya çıkan kıvrım hatalarını yakalar.
• Point Must Be Properly Inside Polygon: Adres noktası mutlaka bir parselin içinde kalsın. UAVT (Ulusal Adres Veri Tabanı) ile belediye CBS verisi karşılaştırılırken kritik.
• Point Must Be Covered By Line: Vana boru üstünde olsun. Su, gaz, elektrik şebekelerinde donanım eşleştirmesi için.
• Contains One Point: Her parselde tam bir adres noktası bulunsun. Numarataj çalışmalarında işe yarar.

Topoloji nesnesine sağ tıklayıp Properties > Rules sekmesinden Add Rule ile her kural eklenir. Bir kurala iki katman gerekiyorsa (örn. Point Must Be Covered By Line), önce nokta katmanı, sonra ilgili çizgi katmanı seçilir; sıralama hatası kuralın anlamını değiştirir.

VALIDATE NASIL ÇALIŞTIRILIR?

Kurallar eklenince Validate Topology çalıştırılır. ArcGIS Pro bunu çağırmanın dört yolunu sunar ve hangisini seçtiğiniz iş yükünüze bağlıdır.

1. Catalog paneli > topology nesnesine sağ tık > Validate. Hızlı denetim.
2. Map sekmesi > Edit grubu > Manage Edits > Error Inspector > Validate. Sadece görünür ekstendeki bölgeyi denetler; senkron çalışır, küçük düzenlemeden hemen sonra kullanışlıdır.
3. Geoprocessing > "Validate Topology" aracı. Asenkron çalışır, tam ekstent için tercih edilir; uzun süren denetimler arka planda yürür.
4. Topology properties > Validate butonu. Topoloji tanımıyla aynı pencerede denetim.

Validate sırasında ArcGIS Pro önce vertex'leri cluster tolerance içinde gruplar (cracking-clustering), ortak noktalara ek vertex enjekte eder ve son adımda kural denetimini koşar. İşlem bittiğinde topoloji üç katman üretir: Point Errors, Line Errors, Polygon Errors. Bu hata katmanları haritada normal feature class gibi sembolize edilebilir; KGM gibi büyük kurum projelerinde hata yoğunluk haritası bu üç katmandan üretilir.

ERROR INSPECTOR İLE DÜZELTME

Hataları tek tek incelemek için Edit sekmesi > Manage Edits > Error Inspector açılır. Pencerede her hata bir satır halinde listelenir; kural adı, geometri tipi, açıklaması ve hangi feature'a ait olduğu görülür. Hata satırına sağ tıklayıp Zoom To ile haritada yakınlaşılır.

Düzeltme adımları kurala göre farklılaşır. Must Not Overlap hatası için Esri üç otomatik fix sunar:

• Subtract: Çakışan kısmı her iki poligondan çıkarır, ortada bir boşluk bırakır. Kadastroda sınır çekişmesi durumunda iki tarafa da boş alan bırakmak için tercih edilir.
• Merge: Çakışan parçayı seçilen poligona ekler. İki parsel aynı malike aitse veya ifraz iptali için.
• Create Feature: Çakışmadan yeni bağımsız bir poligon üretir. Genelde araştırılması gereken belirsiz bir alan oluşturmak için kullanılır.

Must Not Have Gaps hatasında Create Feature ile boşluk yeni bir poligona dönüşür, sonra elle tahsis edilir (kaldırım, yeşil alan, yol vs.). Dangle hatasında Edit sekmesindeki Trim, Extend veya Snap araçları devreye girer; uçtaki vertex hedef geometriye yakalanır.

İSTİSNA YÖNETİMİ NE ZAMAN GEREKLİ?

Topoloji hataları her zaman gerçek hata değildir. Bir taşınmaz gerçekten iki parselin ortak kullanımındaysa, bir yol uçta bilinçli olarak açık bırakılmışsa, kurala teknik olarak aykırı ama veri açısından doğrudur. Bu durumlar için ArcGIS Pro "exception" mekanizması sunar.

Error Inspector'da ilgili hata satırına sağ tıklayıp Mark as Exception seçilir. Hata listeden çıkmaz fakat farklı bir kategori altına geçer ve rapor üretiminde ayrı tutulur. Tapu Kadastro disiplininde her exception için bir gerekçe metadata'sı yazılması yaygındır; bu metadata genelde topoloji feature class'ının attribute tablosuna eklenmiş bir aciklama alanından yönetilir. Bir exception sonradan yanlış işaretlenmiş gibi görünürse Reset Exception ile tekrar aktif hataya çevrilir.

BİR İLÇE BELEDİYESİ ÖRNEĞİ

Yukarıda anlatılan akışın somut görünümünü bir senaryo üzerinden takip edelim. Bir Anadolu ilçesinde imar müdürlüğü, halihazır harita güncellemesi için CBS biriminden 8.400 parsellik veri seti aldı. İlk denetimde Must Not Overlap kuralı 324 hata, Must Not Have Gaps 89 hata, Must Be Covered By (bina parsel) 17 hata raporladı. Toplam 430 hata 8.400 parselin yüzde beşine denk geliyordu; kabul edilmedi.

CBS ekibi Error Inspector ile hataları kategoriye böldü. Must Not Overlap hatalarının yüzde yetmişe yakını 1 santimetre altında milimetre çakışmalardı; bunlar cluster tolerance ayarının önceki üretici tarafından gevşek (0.05 m) tutulmasından kaynaklıydı. Topoloji yeni dataset içinde 0.01 m tolerance ile yeniden kuruldu ve bu hataların çoğu otomatik çözüldü. Geriye kalan 23 hata gerçek dijitize hatalarıydı; Subtract ve Merge ile düzeltildi.

Must Not Have Gaps hatalarının önemli bir kısmı kaldırım ve yeşil alan parçalarıydı; bunlar Create Feature ile yeni poligon haline getirildi ve "kamuya terk" şeklinde sınıflandırıldı. 17 bina-parsel hatasından 11'i gerçek imar ihlali, 6'sı eski rölövede yanlış sayısallaştırma çıktı; ihlaller müdürlüğe rapor edildi, sayısallaştırma hataları düzeltildi. Üç gün süren sürecin sonunda topoloji raporu temiz, kabul edilebilir bir veri seti üretti.

TOPOLOJİYİ KALICI DİSİPLİNE DÖNÜŞTÜRMEK

Bir GIS biriminin topoloji kullanması tek seferlik bir düzeltme değil, sürekli bir disiplin meselesidir. Veri girişi haftalık veya günlük yapılıyorsa Validate Topology aynı periyotta çalıştırılmalı, hata sayısı bir tabloya işlenmelidir. Cluster tolerance ve rank tablosu metadata'da sabitlenir. Yeni katman geldiğinde aynı feature dataset'e atıldığından, koordinat sisteminin değişmediğinden ve gerekirse topology properties penceresinden katmanın rank listesine eklendiğinden emin olunmalıdır.

Türkiye'de KGM, TKGM ve belediye CBS birimlerinin gözlemlenen iyi pratiği şu disipline dayanır: hata raporu paylaşılan klasörde haftalık tutulur, yeni proje önceki topoloji şablonundan kopyalanır, exception gerekçeleri attribute alanında saklanır ve denetim çıktıları bir kalite ölçütü olarak yöneticiye periyodik sunulur. Topoloji bir defalık bir hata avı değil, verinin yıllar boyu güvenilir kalmasını sağlayan teknik kontroldür.