ARCGIS PRO NEDİR?

Bir akşam İstanbul'da bir altyapı koordinasyon toplantısı düşünün. Masada üç ekran var: birinde 1/1000 imar paftası, ortadakinde ortofoto, sağdakinde içme suyu şebeke şeması. Üçü farklı koordinat sisteminde, üçü farklı klasörde, kimisi DWG kimisi shapefile kimisi de kâğıt çıktıdan tarama. Bu üç katmanı tek bir analiz penceresinde, doğru projeksiyonda ve canlı bağlantıyla görmek isteyince akla gelen yazılım Esri'nin masaüstü çözümüdür. ArcGIS Pro tam olarak bu sorunun cevabıdır.

ArcGIS Pro, eski ArcMap nesli yerine geçen, 64-bit mimaride çalışan ve Esri'nin masaüstü CBS ürün ailesinin merkezine oturan uygulamadır. Esri'nin resmi ürün belgeleri arayüzden geoprocessing araçlarına kadar her bileşeni sürüm sürüm ayrıntılandırır; uygulamanın günlük kullanımıyla birlikte sık başvurulan referans bu sayfa olur.

ArcMap'ten Pro'ya Geçiş Ne Getirdi?

ArcMap, yıllarca Türkiye'deki belediye GIS birimlerinin, üniversitelerin şehir bölge planlama ve jeoloji bölümlerinin ortak masaüstü programıydı. Sınırı vardı: 32-bit mimari, tek iş parçacığı, .mxd dosyaları, ayrı pencere olarak çalışan ArcScene ve ArcCatalog. ArcGIS Pro bu üç pencereyi tek uygulamada birleştirdi. 2B haritayı açıp bir sekmeyle 3B sahneye geçebiliyor, dosya gezgini olan Katalog'u sağ panelde tutuyor, Python araçlarını alt pencerede çalıştırabiliyorsunuz.

Mimari değişikliğin pratik karşılığı performans. 64-bit ve çok çekirdekli yapı, büyük raster mosaic'leri (örneğin bir ilçenin 5 cm çözünürlüklü ortofotosu) işlerken işlemciyi paralel kullanır. ArcMap'te bir buffer aracı 4 milyon parsele uygulandığında 20 dakika çalışıyorsa, aynı işlem Pro'da çoğunlukla yarıya iner. Bu fark üniversite ödevinde göze çarpmaz; Tapu Kadastro'da, KGM bölge müdürlüklerinde, büyük belediyelerin GIS biriminde gündelik üretkenliği belirler.

Şerit Menü ve Pencere Mantığı

Pro'yu ilk açan kullanıcının dikkatini çeken iki şey vardır. Birincisi Office benzeri şerit menü; ikincisi sağ tarafta açılan paneller. Şerit, üzerinde çalıştığınız nesneye göre değişir. Bir vektör katman seçtiğinizde Feature Layer sekmesi belirir; raster'da Image Layer sekmesi açılır; Layout sekmesi yalnızca pafta düzenleme penceresine geçince görünür. Bu bağlamsal yapı, ArcMap'in onlarca toolbar'ı arasında araç aramayı bitirir.

• Map sekmesi: Gezinme, seçim, bookmark, ölçüm araçları
• Insert sekmesi: Yeni harita, sahne, layout, rapor ekleme
• Analysis sekmesi: Geoprocessing araçları, Model Builder, Python pencereleri
• View sekmesi: Bölme açma/kapama, ölçü birimi, koordinat sistemi ayarı
• Edit sekmesi: Sayısallaştırma, çizim, snapping, topoloji düzenleme
• Share sekmesi: ArcGIS Online ve Portal'a katman yayını

Paneller arasında günlük çalışmanın iki ayağı Katalog (Catalog) ve İçerikler (Contents) panelleridir. Katalog projenin klasörlerini, geodatabase'lerini, araç kutularını ve sunucu bağlantılarını gösterir; İçerikler aktif haritadaki katmanları listeler ve sembol/etiket/şeffaflık ayarlarına buradan erişilir. Geoprocessing paneli sağda ayrı bir kanal olarak açılır, araç aramasını ve parametre doldurmayı tek yere toplar.

Proje Dosyası ve Katman Mantığı

ArcMap'te bir çalışma .mxd dosyasıdır; tek haritayı tutar, ek dosyaları (Excel tablosu, dış görüntü) ayrı yönetirsiniz. Pro'da çalışma birimi .aprx uzantılı projedir. Proje bir kapsayıcıdır; içine birden fazla harita, sahne, layout, rapor, araç kutusu ve geodatabase referansı koyabilirsiniz.

Bursa Büyükşehir Belediyesi'nde tipik bir senaryo: imar bölümü için bir proje açılır, içinde "1/5000 nazım plan" haritası, "1/1000 uygulama imar" haritası, "3B yapı yoğunluğu" sahnesi ve A3 pafta için bir layout bulunur. Aynı projede ulaşım koordinasyon birimine ait yol ağı şeması ve servis alanı analizi olabilir. Tüm bunlar tek .aprx açıldığında yeniden konumlandırma derdi olmadan, kaldığınız yerden gelir. Bu yapı özellikle disiplinler arası çalışan İBB GIS Müdürlüğü gibi büyük birimlerde el yordamıyla shapefile aramayı bitirir.

Katmanlar (layer) projeye eklendiğinde fiziksel dosyaya bir referans olarak durur, kopya almaz. Katmanın sembolü, etiketi, sorgu filtresi katmanın özelliğidir; aynı feature class'a iki ayrı katman olarak farklı sembolle bağlanabilirsiniz. Örneğin İzmir Büyükşehir'in altyapı şebeke envanterinde tek bir "kanalizasyon hatları" feature class'ı, "hat çapına göre renklendirme" ve "hat yaşına göre renklendirme" olmak üzere iki ayrı katman olarak haritalanabilir.

2B ve 3B Aynı Projede Nasıl Çalışır?

Üç boyutlu görselleştirme eski nesilde ArcScene ya da ArcGlobe olarak ayrı uygulamaydı. Pro'da 3B bir pencere tipidir: Local Scene yerel projeksiyon koruyarak bir mahalleyi, kampüsü, OSB'yi gösterir; Global Scene tüm dünyayı küre üzerinde tutar. Aynı projede ikisi birden açılabilir.

Pratik karşılığı şu: Ankara'nın bir alt bölgesi için hazırlanan kentsel dönüşüm projesinde 2B haritada parsel sınırları, bina taban alanları ve yol ağı görülür; üst sekmeden Local Scene'e geçildiğinde aynı parseller bina yüksekliği özniteliği üzerinden 3B blok olarak yükselir. Sahne pencere döndürülür, gölge analizi (sun shadow) belirli saat ve tarih için hesaplatılır. Üç boyutlu kotlu verisi olan bir şantiye ortofotosu üzerine drone'dan gelen point cloud katmanı bindirilir; bu konuyu daha derin işleyen ağ analizi eğitim programı 3B üzerinde ulaşım çözümlemelerine de açılır.

Geoprocessing ve Python Nasıl Çalışır?

ArcGIS Pro'nun bel kemiği geoprocessing araçlarıdır. Buffer, Intersect, Clip, Union, Dissolve, Spatial Join gibi temel araçlardan başlayıp Near, Generate Near Table, Service Area, OD Cost Matrix gibi uzmanlık araçlarına uzanan binin üzerinde araç vardır. Hepsi tek Geoprocessing panelinden, arama kutusuna isim yazılarak bulunur.

1. Bir aracı çalıştırırsınız, sonuç yeni feature class olarak projeye eklenir
2. Aracın bu çalıştırması Geoprocessing geçmişine kaydedilir; tekrar açıp aynı parametreyle çalıştırabilirsiniz
3. Aynı işi her ay tekrar edecekseniz Model Builder'da görsel iş akışı kurarsınız; kutular oklarla bağlanır
4. Daha karmaşık otomasyon için ArcPy devreye girer — Python 3 üzerinde Esri'nin sağladığı paket

ArcPy ile bir tek satırlık komut yüz tane parselin tampon analizini saniyeler içinde döndürür. Türkiye'de Karayolları Genel Müdürlüğü gibi büyük operatörlerde geceleri otomatik koşan bakım raporu betikleri ArcPy üzerine yazılır; bir illere göre kaza yoğunluğu haritası, planlanmış bir cron işiyle her gün güncel veriyi alıp katman olarak yayımlar. Kod örneği:

import arcpy
arcpy.env.workspace = "C:/Projeler/Bursa/altyapi.gdb"
arcpy.analysis.Buffer("IcmeSuyuVanalari", "VanaTampon100m",
                     "100 Meters", "FULL", "ROUND", "ALL")

Bu altı satır, vana noktalarının 100 metrelik etki alanını tek poligon olarak üretir. Aynı işin elle yapımı dakikalar alır, hata payı yüksektir.

Layout ve Çıktı Üretimi

Türkiye'de imar planı, jeolojik etüt, çevre değerlendirme raporu gibi çoğu rapor A3 veya A0 pafta olarak teslim edilir. Pro'da Insert sekmesinden New Layout açılır, sayfa boyutu seçilir, üzerine bir veya birden fazla harita çerçevesi (map frame) yerleştirilir.

Layout üzerine eklenen pafta süslemeleri (map surrounds) bağımsız nesnelerdir: lejant, kuzey oku, ölçek çubuğu, başlık, koordinat ızgarası, açıklayıcı metin kutuları. Harita çerçevesi yeniden konumlandırıldığında ölçek çubuğu otomatik güncellenir; katman sembolü değiştirildiğinde lejant kendiliğinden yenilenir. Çıktı PDF, JPG, PNG veya yüksek çözünürlüklü TIFF olarak verilir. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü'nün arşiv standartlarında PDF/A formatı tercih edilir; Pro bu format çıktısını doğrudan üretir.

Kim Kullanır, Nerede Kullanılır?

ArcGIS Pro'nun kullanıcı profili Türkiye'de net bir küme oluşturur. İl ve büyükşehir belediyelerinin GIS, imar, ulaşım, altyapı koordinasyon birimleri standart kullanıcılardır. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü kadastro veri yönetiminde Pro tabanlı iş akışlarına geçiş halindedir. Karayolları Genel Müdürlüğü coğrafi varlık envanterini Pro üzerinde tutar. Üniversitelerin şehir bölge planlama, jeoloji, harita mühendisliği, çevre mühendisliği bölümlerinde Pro müfredatın temel parçasıdır.

Özel sektör tarafında çevresel etki değerlendirme firmaları, jeolojik etüt büroları, ulaşım planlama danışmanlık şirketleri ve büyük inşaat firmalarının altyapı ekipleri Pro üzerinde çalışır. Akademik öğrencilerin Esri'nin sunduğu öğrenci lisansı üzerinden başlangıç deneyimi edinmesi, ilk işe alımda büyük belediyelerdeki Esri ekosistemine geçişi kolaylaştırır. Konuyu uygulamalı senaryolar üzerinden öğrenmek isteyenler ArcGIS Pro eğitim programı içeriğinden başlayarak veri yönetimi ve analiz aşamalarını sırayla bitirebilir.

İlk hafta arayüzü tanımak, ikinci hafta katman ve koordinat sistemleri ile boğuşmak, üçüncü hafta geoprocessing araçlarına geçmek tipik bir öğrenme eğrisidir. Bir mühendislik bürosunun bir çalışanını üretken seviyeye getirmesi 6-8 hafta sürer; ancak bu sürede edinilen yapı, masaüstü dosya yığınından kurtarıp düzgün bir proje-temelli iş akışına alıştığı için sonraki yıllarda zaman kazandırır. Pro üzerinde başlanan bir proje, ArcGIS Online ile yayına çıkarıldığı anda hem saha ekibinin telefonunda Field Maps olarak hem yöneticinin tarayıcısında dashboard olarak çalışmaya başlar; masaüstüyle başlayan iş, kurum içinde çoğalır.