NETWORK ANALYST İLE SERVİS ALANI ANALİZİ KURGULAMAK

İstanbul Anadolu yakasında yeni bir 112 acil yardım istasyonu konumu tartışılıyor. Sağlık müdürlüğünden gelen brief tek cümle: "8 dakikada nüfusun %95'ine ulaşalım." Masada üç haritacı oturuyor. Birincisi bütün hastane ve istasyonların etrafına 5 km tampon (buffer) çekmiş, "kapsama tamam görünüyor" diyor. İkincisi mahalle nüfuslarını listelemiş, kuş uçuşu mesafeyle eşleştirmiş. Üçüncü haritacı ise ekranda farklı bir şey gösteriyor — yol ağı üzerinde tek yön kısıtlarını, viyadük girişlerini ve gerçek hız sınırlarını dikkate alan yıldız benzeri poligonlar. İlk iki yöntemin "kapsanıyor" dediği üç mahalle, üçüncü yöntemin ekranında dışarıda kalıyor. Karar üçüncü yöntemle değişiyor.

Servis alanı (service area) bir tesisten belirli bir süre veya mesafe içinde gerçek yol ağı üzerinden ulaşılabilen tüm yol kesimlerinin ve bunların oluşturduğu poligonun hesaplanmasıdır. Uluslararası terminolojide bu poligona isochrone (eşit-zaman eğrisi) veya drive-time polygon da denir. Network Analyst'in service area solver'ı arka planda modifiye edilmiş bir Dijkstra algoritmasıyla, kaynak tesisten başlayarak yol kenarlarındaki impedans değerini biriktirir; cutoff'a ulaşana kadar genişleyen graf düğümlerini tarayıp dış sınırı poligonlaştırır. Network Analyst uzantısının service area dışında closest facility, OD cost matrix, location-allocation ve vehicle routing problemleri de aynı ağ üzerinden çözer. Bu makale solver'ın iç parametre setini, Türk şehirlerine özgü senaryolarla birlikte ele alır.

Cutoff Stratejisi Hangi Sayılar Hangi Kararı Verir?

Servis alanı analizinin ilk kritik kararı break (cutoff) sayılarının seçimidir. Çoğu kullanıcı default 5-10-15 dakika değerlerini bırakır ve sonuca bakar; ama break seti analizin amacına göre tasarlanır. Yanlış break seti, doğru veri üzerinde bile yanlış karar üretir.

Türk uygulamalarında farklı sektörlerin pratik break setleri:

• Ambulans / 112 acil yardım: 4, 8, 12 dakika — Sağlık Bakanlığı standartlarına paralel; 8 dakika kırmızı eşik, üzerine çıkmak hizmet kalitesinde düşüş işareti
• İtfaiye servis alanı: 3, 5, 8 dakika — Türkiye Yangın Yönetmeliği ve Avrupa standartları 5 dakikayı hedef alır; iç şehir trafiğinde 8 dakika gerçekçi tavan
• Aile sağlığı merkezi (ASM) erişimi: 10, 20, 30 dakika — rutin sağlık hizmeti için kabul edilebilir aralık daha geniş
• Perakende mağaza çekim alanı: 5, 10, 15 dakika — süpermarket / AVM lokasyon analizinde standart üçlü; 15 dakika üzeri müşteri kaybı belirgin
• Üniversite servis hattı planlaması: 15, 30, 45 dakika — öğrenci ulaşımı için kabul edilebilir günlük yol süresi bandı
• Yaya erişim analizi (metro / otobüs durağı): 5, 10, 15 dakika 5 km/sa yürüme hızında — İstanbul ve Ankara metro proje fizibilitelerinde temel metrik

Break sayılarını belirlerken üç katmanlı bir kontrol işe yarar: ilk break operasyonel hedef (örneğin 8 dakika), ikinci break tolerans tavanı (12 dakika), üçüncü break ise "buradan ötesi karşılanmıyor" gri bölge. Üçten fazla break harita okumayı zorlaştırır; ikiden az break ise nüansı kaybeder.

Ring mi Disk mi Tercih Edilir?

Service area solver poligon çıktısını iki farklı geometriyle üretir. Bu seçim Output Polygon Type parametresindedir ve sıklıkla hızlıca geçilir; ama haritanın okunmasını ve hesabını köklü değiştirir.

Rings (halkalar) modunda her poligon yalnızca iki ardışık break arasındaki bölgeyi temsil eder. 5-10-15 dakika cutoff verdiğinizde üç ayrı poligon çıkar: 0-5 dakika halka, 5-10 dakika halka, 10-15 dakika halka. Halkaların alanı toplandığında toplam servis alanı verir; her halka kendi nüfusunu içerir.

Disks (diskler) modunda her poligon tesisten o cutoff'a kadar olan tüm alanı içerir. 5-10-15 dakika cutoff verdiğinizde 10 dakikalık poligon 5 dakikalık alanı da içerir; 15 dakikalık poligon ise hem 5 hem 10 dakikalık alanı kapsar — içe içe geçmiş diskler oluşur. Disk modu özellikle bir mahalle veya nüfus bloğunun "10 dakika içinde ulaşılan tesisler" sorgusu için doğal yapıdır.

Hangi modu ne zaman seçeceğinizi belirleyen pratik kural: nüfus kademeli sayım yapacaksanız (kaç kişi 5-10 dakika arasında, kaç kişi 10-15 arasında) Rings tercih edin. Çakışmalı erişim haritası gerekiyorsa (örneğin AVM çekim alanı, kümülatif kapsama oranı) Disks daha uygundur. Yanlış mod seçildiğinde nüfus iki kez sayılır veya hiç sayılmaz; sonuç raporu kendi içinde tutarsız çıkar.

Polygon Detail Seviyesi — Generalized, Standard, High

Service area solver'ının üç hassasiyet seviyesi vardır: Generalized, Standard ve High. Ekran tipi şu üç parametre üzerinden konfigüre edilir.

High Precision çıktısında bir özellik dikkat çeker: poligon içinde boşluklar (holes) oluşabilir. Bu hata değil — cutoff içinde olduğu hâlde ağ üzerinden ulaşılamayan kapalı bölgeleri (örneğin Beyoğlu'nda ters yön kısıtı nedeniyle 5 dakika içinde girilemeyen blok) gösterir. Generalized çıktıda bu detay kaybolur. Bursa Kestel'de bir lojistik merkez analizi yapan ekip Generalized ile çalıştığında 5 dakika kapsama %94 görünür; aynı veri High Precision ile çözüldüğünde gerçek kapsama %87'ye düşer. %7'lik bu fark bir depo lokasyonunun değişmesine yetebilir.

Çoklu Tesiste Overlap Dissolve Split Hangi Sonucu Verir?

Tek tesis için servis alanı analizinin sonucu net tek bir poligondur. İki ve daha fazla tesis için ise solver üç farklı çıktı politikası sunar — ve aynı veriden çok farklı haritalar üretir.

• Overlap (örtüşme): Her tesis için ayrı poligon çıkar; tesislerin servis alanları çakışır. İki hastanenin 8 dakikalık alanı kesişiyorsa, iki ayrı poligon üst üste durur. Çakışma bölgesinde hangi hastanenin daha yakın olduğu bilgisi haritada kaybolur
• Dissolve (birleştirme): Aynı break değerinden tüm poligonlar tek bir poligona birleştirilir. "Şehrin tamamında 8 dakika içinde herhangi bir hastaneye ulaşılan alan" sorusunun cevabı için Dissolve uygundur. Tesis bazlı detay kaybedilir, toplam kapsama net görülür
• Split (ayrıştırma): Her noktanın en yakın tesise atanmasıyla servis alanları çakışmadan bölünür. Voronoi-benzeri bir yapı çıkar; her tesis kendi sorumluluk alanını alır. Acil servis dağıtım planlamasında en doğru yapı budur — bir noktaya en yakın itfaiye hangisi ise o yangına o gider

Ankara'da 30 itfaiye istasyonunun 5 dakika servis alanını çıkartmak için Overlap kullanılırsa harita 30 ayrı yıldız şekilli poligonun üst üste binmiş halini gösterir — göz yorucu, karar verici için okunaksız. Aynı analiz Split modda yapıldığında her istasyonun gerçek operasyon alanı net görünür; iki istasyon arası sınır otomatik çekilir. Yeni istasyon planlaması için kritik soru — "hangi bölge en uzun süreyle istasyona kavuşmamış" — sadece Split moddaki haritada görülür.

Travel Direction ve Time of Day — Tek Yön ve Trafik

Service area solver'ın iki parametresi çoğu kullanıcı tarafından default'ta bırakılır: Travel Direction ve Time of Day. Yanlış tercih, sonucun gerçek dünyayla bağını koparır.

Travel Direction iki seçenek sunar: Away From Facility (tesisten uzaklaşan) ve Toward Facility (tesise yaklaşan). Tek yön kısıtının yoğun olduğu eski şehir merkezlerinde (örneğin İstanbul tarihi yarımada, İzmir Konak, Bursa Heykel bölgesi) iki yön farklı sonuç verir. Bir hastaneden hastaya gitmek için "uzaklaşan" yön, hastaneye hastanın gelmesi için "yaklaşan" yön kullanılır. Acil servis ambulansı her iki yöne de hareket eder; o zaman iki ayrı analiz yapılıp birleştirilmesi en doğru yöntemdir.

Time of Day parametresi zaman pencereli (time-aware) ağ veri seti varsa devreye girer. Yol ağında saat-bazlı hız profili (örneğin İstanbul'da E-5 sabah saatlerinde 25 km/sa, gece yarısı 70 km/sa) tanımlıysa, sabah 08:00 ve gece 02:00 için aynı tesisin servis alanı bambaşka çıkar. İstanbul'da Cevahir AVM'nin 15 dakikalık çekim alanı sabah saatlerinde Avrupa yakası kıyı boyunda kısalır, akşam 22:00'de ise iki katı genişler.

Türkiye'de saat-bazlı veri her ilde mevcut değildir; OpenStreetMap'in trafik anotasyonları kısıtlıdır. Ticari sağlayıcılardan (HERE, TomTom) veya yerel ulaşım ana planından (örneğin İBB Akıllı Ulaşım veri portalı) alınan profillerle ağ besleyince Time of Day anlamlı sonuç üretir. Aksi halde 1 dakikalık çözünürlük gerçek trafikle uyuşmaz.

Türk Şehirlerinde Pratik Uygulama Alanları

Servis alanı analizi Türkiye'de farklı sektörlerden gelen kararların altında çalışır. Birkaç somut uygulama bağlamı:

1. Sağlık tesisi erişilebilirlik raporlaması: İl Sağlık Müdürlükleri "8 dakika içinde nüfusun %X'i ambulansa erişiyor" KPI'sını Network Analyst Split + 8 dakika cutoff + Overlap analizini birleştirerek hesaplar. İlçe sınırı poligonu üzerinde nüfus alanlarıyla kesişim alınır
2. İtfaiye istasyonu lokasyon optimizasyonu: Mevcut istasyonların 5 dakikalık servis alanı dışında kalan mahalleler haritada işaretlenir; yeni istasyon adayları bu bölgelerin merkezinde önerilir. Karar mekanizması belediye meclisine "şu mahallede 5 dakika dışı" gerekçesiyle gider
3. Perakende mağaza açma kararı: Süpermarket zinciri yeni şube için 5-10-15 dakika çekim alanı çıkartır; o alandaki TÜİK gelir düzeyi verisi ve hane sayısıyla potansiyel satış tahmini yapılır. Aynı alanda rakip mağaza varsa pazar payı dağılımı modellenir
4. Üniversite çekim alanı analizi: Yeni açılacak bir üniversite kampüsü için 30-45-60 dakika servis alanı çıkartılır; o alandaki lise mezun sayısıyla potansiyel öğrenci havuzu tahmin edilir. Servis aracı / öğrenci yurdu lokasyonu da bu analize göre planlanır
5. Metro / otobüs erişim katmanı (İstanbul, Ankara, İzmir): Toplu taşıma duraklarının 5-10 dakika yaya servis alanı — pedestrian network üzerinden 5 km/sa yürüme hızıyla — UlaşımMaster Planı çalışmalarının temel girdisidir. "Durağa yürüme süresi 10 dakikadan uzun olan mahalle" planlamada öncelikli müdahale alanıdır
6. Eczane nöbet ağı planlaması: İl eczacı odaları nöbetçi eczane dağılımını Network Analyst ile optimize edebilir; her mahalleden 10 dakika içinde bir nöbetçi eczaneye ulaşılması hedefi

Bu uygulamaların ortak özelliği: karar verici sayısal bir KPI ile cevap bekler ("8 dakika içinde nüfusun %95'i"), Network Analyst de bu KPI'yi gerçek yol ağı geometrisiyle hesaplar. Buffer veya kuş uçuşu mesafe bu kararı destekleyemez. Yol ağı verisinin doğru hazırlanması ve solver parametrelerinin kalibre edilmesi konusunda ulaşım analizi eğitimi içinde ele alınan ağ topolojisi, cost attribute ve restriction kurgusu, çıktının gerçek dünyayla uyumunu doğrudan etkiler.

Sonuç Sahayla Nasıl Doğrulanır?

Servis alanı analizi sonucu otomatik doğru değildir — iyi görünen poligonlar bile veri hatalarını gizleyebilir. Üç katmanlı doğrulama disiplini sonucu güvenilir hâle getirir:

• Gerçek sürüş testi: Tesisten çıkıp poligonun en uç noktasına doğru gerçek araçla gidin; analiz 8 dakika diyor, araç 11 dakikada gittiyse hız sınırı kolonu veya trafik profili eksik. Üç farklı yönde test yapın, sapma yönü tutarlıysa sistematik hatadır
• Bilinen sınır noktalarıyla çapraz kontrol: Yerel olarak biliyorsanız "şu kavşaktan şu mahalleye 6 dakika sürer" bilgisini analiz sonucuyla karşılaştırın. Sapma %20'nin altındaysa veri kalitesi yeterli; üzerindeyse yol ağı geometrisi veya öznitelik kolonları sorgulanmalı
• Topoloji kontrolü: Build Network Dataset adımı bitince dataset üzerinde Identify Dirty Areas ve Validate butonları çalıştırılır. Bağlantısız (dangling) yol kesimleri ve geçit boşlukları (gap) liste hâlinde çıkar; her biri saha verisiyle doğrulanıp düzeltilmedikçe analize başlanmaz

Sanity check tarafında bir başka kontrol noktası: aynı tesis için 5 dakika cutoff ile elde edilen poligon, 10 dakika cutoff poligonunun içinde kalmalıdır. Kalmıyorsa ya impedans kolonu tutarsızdır ya da solver hatası vardır. Yine 5 dakika poligonun alanı, kabaca 10 dakika poligonun %30-50'si arasında olur (kuş uçuşu olsa %25 olurdu — yol ağı kayıpları biraz büyütür). Bu oranlardan ciddi sapma varsa ağ verisinde tek yön veya kısıtlı dönüş hatası olabilir.

Son katman senaryo testidir: analiz yapılan tesise saha personeli "bu mahalle bizim kapsama bölgemizde mi" diye sorulduğunda — itfaiye komutanı, ambulans şoförü, eczane sahibi — verdiği cevap analizle uyuşmalıdır. Uyuşmuyorsa veri ile saha algısı arasında bir boşluk var demektir; çoğu zaman saha bilgisi haklı çıkar ve veri düzeltilir. Servis alanı analizi sayısal cevap üretir ama o cevabın değeri, üretildiği veriye duyulan güvenle birebir orantılıdır.